110

سوء هاضمه: درمان، علائم و علت

سوء هاضمه (Indigestion)، یا عناوینی مانند بدگواری (dyspepsia)، دل به‌هم ریختگی، و همچنین دل‌آشوبه، اصطلاحاتی کلی هستند که به‌منظور توصیف ناراحتی در ناحیه بالای شکم، به‌کار گرفته می‌شوند.

سوء هاضمه، در واقع بیماری به‌شمار نمی‌آید، بلکه معنای آن، نشانه‌هایی هستند که فرد تجربه می‌کند، نظیر درد شکم، و احساس پر بودن در حالی‌که صرف غذا، به تازگی شروع شده است. اگرچه سوءهاضمه بین مردم، شایع است، اما چگونگی تجربه آن، از فردی به فرد دیگر، ممکن است متفاوت باشد. نشانه‌های سوءهاضمه، می‌توانند هر روزه ظاهر شوند، یا به‌صورت گاه و بی‌گاه بروز کنند.

همچنین سوء هاضمه، ممکن است نشانه‌ای از بیماری گوارشی دیگری باشد. اگر منشا و علت اصلی سوء هاضمه، بیماری دیگری نباشد، دارو درمانی و انجام تغییراتی در سبک زندگی، می‌توانند در تسکین و بهبودی آن، موثر واقع شوند.

نشانه‌های سوء هاضمه


 نشانه‌ها و علامت‌های رایج سوء هاضمه عبارتند از:

  • درد شکمی (Abdominal pain)
  • سوزش سر دل (heartburn) یا عناوینی مانند ترش کردن (acid indigestion)، همچنین بازگشت اسید معده به مری (acid reflux)
  • احساس تو پر بودن در ناحیه شکم (Bloating)، احساس پر بودن، سفتی شکم و نوعی حالت تورم، ناراحتی در فرد ایجاد می‌‌کند. ممکن است علت آن، انباشتگی گاز در شکم باشد، اما علت‌های متعدد دیگری نیز می‌توانند مطرح باشند.
  • گازهای اضافی، ممکن است به‌دلیل بلعیدن هوا هنگام غذا خوردن یا صحبت کردن، گازها در معده، انباشته شوند که به صورت باد گلو (آروغ)، نمایان می‌گردند (burping)، یا در اثر فرایند تجزیه غذاها، در مجرای گوارشی به‌وجود بیایند که مسیر خروجی آنها، رکتوم در انتهای روده بزرگ، خواهد بود (flatulence).
  • احساس تهوع که گاهی با استفراغ نیز همراه می‌گردد.
  • احساس ترش بودن دهان
  • ناراحتی‌های شکم با صداهایی مانند قار و قور کردن، غریدن، همچنین صدایی شبیه به شرشر
  • یبوست یا اسهال
  • کاهش اشتها

نشانه‌های کمتر شایع، استفراغ و آروغ را شامل می‌شوند.

گاهی افراد مبتلا به سوء هاضمه، سوزش سر دل نیز، احساس می‌کنند، اما این‌ دو عارضه، کاملا مجزا هستند. سوزش سر دل، نوعی درد یا احساس سوزش است که حین صرف غذا یا پس از آن، در وسط سینه بروز می‌کند و ممکن است به سمت پشت یا گردن نیز، پخش شود.

2

علت‌های سوء هاضمه


 سوءهاضمه ممکن است نشانه وجود عوارض گوناگون و متعددی باشد. معمولا سوء هاضمه با مشکلات عملکردی در مجرای گوارشی (دشواری در فرایند تجزیه غذاها و یا اسید معده)، در ارتباط می‌باشد. در بیشتر موارد به علت وجود بیماری‌ها، مصرف داروها و همچنین سبک زندگی فرد، دستگاه گوارشی معده‌ای روده‌ای با اختلال در عملکرد مواجه شده، و مشکلات به‌صورت سوء هاضمه ظاهر می‌شوند.

چه عوارض و بیماری‌هایی می‌توانند سوء هاضمه را در پی داشته باشند؟

عوارض و بیماری‌هایی که ممکن است سوء هاضمه را به‌دنبال داشته باشند، شامل:

  • زخم معده یا زخم دوازدهه (gastric or duodenal ulcer)
  • بازگشت اسید معده به مری (GERD: gastroesophageal reflux disease)
  • التهاب مری (Esophagitis)
  • فتق هیاتال (Hiatal hernia)، واردشدگی معده به قفسه سینه
  • سنگ کیسه سفرا (Gallstones)
  • بارداری، خصوصا بارداری انتهای دوره (late term pregnancy)، منظور بارداری در هفته چهل و یکم می‌باشد.
  • التهاب پانکراس به‌صورت حاد یا مزمن (acute or chronic pancreatitis)
  • التهاب معده به‌صورت حاد یا مزمن (acute or chronic gastritis)، ورم معده نیز گفته می‌شود.
  • عفونت معده یا مسمومیت‌های غذایی
  • سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS: Irritable bowel syndrome)
  • گاستروپارزی (Gastroparesis)، دیرکرد در تخلیه معده به‌دلیل کم‌تحرکی عضلات گوارشی
  • آلرژی به مواد غذایی (واکنش سیستم ایمنی بدن معمولا به‌صورت جدی، حتی در مقادیر کم) و همچنین حساسیت به غذاها (بروز واکنش‌های کمتر جدی، معمولا وقتی میزان مصرف بالا باشد)، مانند عدم تحمل لاکتوز (lactose intolerance)
  • بیماری‌های قلبی، حلمه قلبی و آنژین (angina)
  • اختلالات تیروئیدی (Thyroid disease)
  • افسردگی
  • سرطان معده در موارد نادر

مصرف چه داروهایی، ممکن است به سوء هاضمه، منجر شود؟

داروهایی که ممکن است به سوء هاضمه منجر شوند، شامل:

  • آسپرین و سایر مسکن‌ها، مانند داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs)
  • استروئیدها (Steroids)، نظیر پردنیزون (prednisone)، متیل پردنیزولون (Methylprednisolone, [Medrol, Medrol Dosepak)، و همچنین دگزامتازون ([Dexamethasone, [Decadron)
  • استروژن (Estrogen) و سایر داروهای خوراکی پیشگیری از بارداری
  • آنتی‌بیوتیک‌هاT مانند اریترومایسین (erythromycin) و تتراسایکلین (tetracycline)
  • داروهای تیروئیدی
  • داروهای کاهش فشار خون
  • داروهای کاهش کلسترول، استاتین‌ها (statins)
  • داروهای ضد درد مانند کدئین (codeine) و ضد دردهای نارکوتیک (narcotics)

چه عواملی از سبک زندگی، سوء هاضمه را به ‌دنبال خواهند داشت؟

عواملی از سبک زندگی که ممکن است سوء هاضمه را به‌دنبال داشته باشد:

  • مصرف غذا به میزان زیاد، و همچنین سریع غذا خوردن
  • مصرف غذاهای چرب، روغنی و نیز پر ادویه و تند
  • مصرف بیش از حد الکل
  • سیگار کشیدن
  • اضطراب، استرس و همچنین خستگی مفرط
  • کافئین
  • ورزش ملایم یا شدید بلافاصله پس از صرف غذا

آزمایش‌ها و تشخیص پزشکی


 پزشک احتمالا، ابتدا سابقه سلامتی فرد را جویا شده، سپس به معاینه کامل بیمار می‌پردازد. در مواردی که سوء هاضمه، خفیف باشد و نشانه‌های خاصی مانند کاهش وزن و استفراغ مکرر وجود نداشته باشند، ارزیابی سابقه سلامتی و انجام معاینه، کافی بوده، پزشک درمان لازم را در نظر می‌گیرد.

اما اگر بروز سوء هاضمه، ناگهانی بوده و نشانه‌هایی شدید در بیمار ظاهر شده باشند، و یا اینکه فرد، بیش از 50 سال داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایشات زیر را توصیه کند:

  • تست‌های آزمایشگاهی، بررسی مشکلات تیروئیدی یا سایر اختلالات در سوخت و ساز بدن (metabolic disorders)
  • آزمایش‌های تنفس یا مدفوع، به‌منظور یافتن باکتری هلیکوباکتر پیلوری (Helicobacter pylori, H. pylori)، این باکتری با زخم‌های پپتیک (peptic ulcers)، مرتبط بوده که ممکن است علت سوء هاضمه باشند. تست باکتری pylori، مورد بحث و اختلاف است، چرا که برخی مطالعات نشان می‌دهند که درمان باکتری، در رفع سوء هاضمه، چندان مفید و موثر نمی‌باشد.
  • آندوسکوپی (Endoscopy اختلالات و ناهنجاری‌ها در مجرای گوارشی فوقانی، قابل مشاهده و بررسی خواهند بود. ممکن است از برخی بافت‌ها، نمونه‌برداری (biopsy) نیز صورت گرفته، تا مورد تجزیه و تحلیل، قرار گیرند.
  • آزمایشات تصویر برداری، اشعه ایکس یا سی‌تی اسکن، (X-ray or CT scanبه‌منظور بررسی انسداد روده‌ها، اگر آزمایشات اولیه، در تعیین علت سوء هاضمه، موفق نباشند، پزشک ممکن است سوء هاضمه عملکردی (functional dyspepsia) را مورد توجه قرار دهد. به بیان دیگر، سوء هاضمه، ناشی از وجود زخم نبوده و لزوما، بیماری خاصی منشا آن نیست، بلکه به عملکرد دستگاه گوارش مربوط می‌شود.

سوء هاضمه، درمان‌ها و داروها


سوء هاضمه نشانه‌ای از سایر عوارض و بیماری‌ها محسوب می‌شود، در نتیجه، درمان آن، به علت اصلی بستگی دارد. اگر سوء هاضمه، ناشی از سبک زندگی باشد، برای رهایی از نشانه‌های سوء هاضمه، بهترین راه، پیشگیری خواهد بود.

برخی از داروهای بی‌نیاز به نسخه ممکن است در تسکین درد سوء هاضمه، مفید باشند، مانند:

  • آنتی اسیدها (Antacids)، خنثی کردن اسید، با نام‌های تجاری (Tums, Rolaids)
  • مهارکننده‌های تولید اسید (Acid blockers)، جلوگیری از تولید اسید، مانند امپرازول (omeprazole, Prilosec OTC) و رانیتیدین (ranitidine, Zantac)

برخی راهکارهای دیگر، نیز برای کاهش نشانه‌های سوء هاضمه، موثر هستند:

  • از خوابیدن به‌صورت تخت، خودداری کنید، چرا که ممکن است نشانه‌ها را تشدید نماید.
  • مصرف شیر یا نوشیدن آب، به کاهش اسید معده کمک می‌کند.

عوارضی نظیر میزان بالای اسید معده، زخم‌های مجرای گوارشی (ulcers)، ریفلاکس معده به مری (GERD)، التهاب مری (esophagitis) و التهاب معده (gastritis)، می‌توانند سوء هاضمه را به‌دنبال داشته باشند و پزشک در این موارد، ممکن است داروهای قوی مهارکننده‌ اسید را تجویز نماید، این دسته با عنوان مهارکننده پمپ پروتون (PPIs) نیز معروف هستند که میزان اسید تولید شده در معده را کاهش می‌دهند، شامل:

  • امپرازول (omeprazole) با نام ‌تجاری (Prilosec, Zegerid)
  • لانسوپرازول (lansoprazole) با نام تجاری (Prevacid)
  • رابپرازول (rabeprazole) با نام تجاری (Aciphex)
  • پنتوپرازول (pantoprazole) با نام تجاری (Protonix)
  • اسموپرازول (esomeprazole) با نام تجاری (Nexium)

برخی از دارو‌های بالا، با اندازه مصرف معمول، بدون نیاز به نسخه نیز، قابل تهیه ‌می‌باشند که با عنوان (OTC: Over The Counter) معروف هستند. لازم به‌ذکر است که یک دارو، می‌تواند در اشکال و بسته‌بندی‌های مختلف نظیر قرص، شربت و …، به بازار عرضه شود. علاوه بر آن، هر یک از اشکال دارو، می‌تواند در شدت اثربخشی‌های متعددی، تولید شده باشد. برای مثال قرص ایبوپروفن به‌صورت 200 و 400 میلی‌گرم و بیشتر، عرضه شده است. پزشک بسته به تشخیص شدت بیماری، و همچنین سن، وزن و سایر مشخصات بیمار، اندازه خاصی (Prescribed strengths) از دارو را تجویز می‌کند. شرکت‌های دارویی، در برخی موارد، داروهایی را با شدت اثربخشی‌ متداول و معمول، به بازار عرضه می‌کنند که برای تهیه آن‌ها به نسخه نیازی نیست و اصطلاحا به آنها، OTC strengths گفته ‌می‌شود.

اگر منشا و علت اصلی سوء هاضمه، به باکتری هلیکوباکتر پیلوری مربوط باشد، ترکیبی از دارو‌های آنتی‌بیوتیک به‌همراه داروهای مهارکننده تولید اسید (acid blockers)، برای چند ماه می‌توانند تجویز شوند.

اگر علت سوء هاضمه، گاستروپارزی (gastroparesis)، یا به‌عبارتی دیرکرد در تخلیه معده به‌دلیل کم‌تحرکی عضلات گوارشی، تشخیص داده شود، داروهای مشوق تحرک (Promoting / Pro motility) نظیر متوپروکرامید (metoclopramide, [Reglan]) می‌توانند تجویز شوند که هدف آن‌ها تحریک و انقباض عضلات مجرای گوارشی می‌باشد تا روند تخلیه معده، تسریع شود.

اگر علت سوء هاضمه، به افسردگی و اضطراب، مرتبط تشخیص داده شود، ممکن است داروهای ضد افسردگی (Antidepressants)، مورد تجویز قرار گیرند.

اگر علت سوء هاضمه، داروهایی باشند که بیمار در حال مصرف آن‌هاست، مصرف آن‌ها، نباید متوقف شود. بیمار می‌بایست به‌همراه متخصصین مراقبت درمان، سعی کنند داروهایی جایگزین را بیابند که باعث تشدید سوء هاضمه نباشند.

اگر منشاء و علت اصلی سوء هاضمه، کاملا یا تا حدودی به سبک زندگی مرتبط باشد، داروهایی که در بالا عنوان شده‌اند، می‌توانند در کاهش نشانه‌های بیماری، مفید باشند. با این‌حال، تغییر در سبک زندگی (برای مثال، کاهش استرس و ترک سیگار)، به مراتب، بیشتر ثمربخش خواهد بود.

چگونه از سوء هاضمه پیشگیری کنیم؟


بهترین راه مبتلا نشدن به سوء هاضمه، اجتناب کردن از غذاها و وضعیت‌هایی است که به نظر می‌آیند باعث بروز سوء هاضمه باشند. فرد می‌تواند غذاهای مصرفی خود را در دفتر یادداشت، ثبت نماید تا مشخص شود کدامیک از آن‌ها، مشکل‌زا هستند. برخی راهکارهای پیشگیری از سوء هاضمه، در زیر ارایه شده‌اند:

  • وعده‌های غذایی را کوچک در نظر بگیرید تا فعالیت معده، سخت و طولانی نباشد.
  • به آهستگی غذا بخورید.
  • از غذاهایی که میزان بالایی اسید دارند، نظیر مرکبات و گوجه فرنگی، پرهیز کنید.
  • مصرف غذاها و نوشیدنی‌هایی که کافئین دارند را کاهش داده یا متوقف کنید.
  • اگر دلیل سوء ‌هاضمه، استرس است، با فراگیری روش‌های جدید، استرس را مدیریت کنید، نظیر روش بایوفیدبک و تمرینات آرامش‌بخش (relaxation)
  • سیگار کشیدن می‌تواند به تحریک و آزردگی معده، منجر شود، لذا توصیه پزشکان، ترک سیگار می‌باشد. یا حداقل، قبل و بعد از غذا، از سیگارکشیدن خودداری نمایید.
  • مصرف الکل را کاهش دهید.
  • از پوشیدن لباس‌های تنگ اجتناب کنید. تنگ بودن لباس می‌تواند به معده، فشار وارد نموده، ممکن است باعث شود محتویات معده به سمت مری، حرکت داده شوند.
  • پس از صرف غذا، ورزش نکنید. ورزش، قبل از صرف غذا انجام شود یا اینکه حداقل یک ساعت پس از آن، صورت بگیرد.
  • از درازکشیدن بلافاصله پس از صرف غذا، اجتناب کنید. پس از صرف آخرین وعده غذایی، حداقل سه ساعت صبر نمایید، سپس به رختخواب بروید.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

bigtheme